تولد روشنفکران روسیه

از irPress.org
پرش به ناوبری پرش به جستجو
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۹۹
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۹۹
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۰
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۰
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۱
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۱
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۲
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۲
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۳
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۳
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۴
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۴
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۵
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۵
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۶
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۶
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۷
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۷
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۸
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۸
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۹
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۰۹
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۰
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۰
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۱
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۱
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۲
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۲
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۳
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۳
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۴
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۴
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۵
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۵
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۶
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۶
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۷
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۷
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۸
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۸
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۹
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۱۹
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۰
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۰
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۱
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۱
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۲
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۲
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۳
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۳
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۴
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۴
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۵
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۵
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۶
کتاب جمعه سال اول شماره ۹ صفحه ۱۲۶

آیزایا برلین

آیزایا برلین (Isaiah Berlin) فیلسوف و منتقد انگلیسی‌ همیشه در زمینهٔ فلسفهٔ سیاسی و ادبیات روسی کار کرده است. آثار مهم او عبارتند از: «زندگینامهٔ کارل مارکس»، «چهار مقاله دربارهٔ آزادی»، «ویکو وهردر» و «روشنفکران روس». کتاب اخیر تحولات اندیشه‌های سیاسی و ادبی روسیه را در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم بر‌رسی‌ می‌کند و مقدماتی را که منجر به انقلاب ۱۹۱۷ شد توضیح می‌‌دهد، این کتاب را نجف دریابندری به فارسی ترجمه کرده است و در آینده منتشر خواهد کرد. مقاله‌ زیر پارهٔ مستقلی است از بخشی از این کتاب با عنوان «یک دهه ممتاز» - یعنی‌ سالهای درخشان ۱۸۴۰ تا ۱۸۵۰ که در آن‌ها ادبیات روسیه به مرحلهٔ بلوغ رسید و سلسله معروف نویسندگان بزرگ روسیه ظهور کرد. «تولد روشنفکران روسیه» زمینه‌های سیاسی و اجتماعی ظهور این نویسندگان را بر‌رسی‌ می‌کند، و از آن‌جا که در اوضاع آن روز روسیه با اوضاع امروز جامعهٔ ما از پاره‌ای جهات وجوه تشابهی‌ به چشم می‌‌خورد نگاهی‌ به چگونگی‌ تولد روشنفکران روسیه می‌‌تواند برای خوانندگان جالب باشد.

۱

عنوان گفتار من - «یک دههٔ ممتاز» - و نیز موضوع این گفتار هر دو از مقالهٔ مفصلی گرفته شده‌اند که در آن پاول آننکوف منتقد و مورخ قرن نوزدهم روسیه، سی‌ سال پس از دورهٔ مورد بحث دوستانش را توصیف می‌‌کند. آننکوف مردی بود، خوشایند، هوشمند، و بسیار متمدن، و دوستی‌ بود بسیار همراه و شایان اعتماد. شاید منتقد بسیار عمیقی نبود، و دامنهٔ مطالعاتش هم زیاد وسعت نداشت - دانشمندی متفنن بود، که در اروپا سفر می‌کرد و دوست می‌داشت با مردان برجسته دیدار کند؛ مسافری روشنفکر و تیزبین بود.

پیداست که این مرد علاوه بر داشتن سجایای دیگر، شخصاً هم انسان مطبوعی بوده است، تا حدی که توانسته است نظر کارل مارکس را بگیرد، و مارکس دست کم یک نامه به او نوشته است که مارکسیست‌ها برای آن در موضوع پیر ودون اهمیت قائل‌اند. در حقیقت، آننکوف توصیف بسیار زنده‌ئی از ظاهر مارکس و جلادت فکری او در سال‌های جوانی برای ما بر جا گذاشته است - که تصویری است بیطرفانه و طنزآمیز؛ و شاید بهترین تصویری باشد که از مارکس در دست داریم.

درست است که آننکوف پس از باز گشتن از روسیه علاقه‌اش به مارکس را از دست داد، و مارکس که می‌پنداشت تاثیر زوال ناپذیری بر این مرد گذاشته است چنان از او رنجید که تا سال‌ها بعد از این روشنفکر سرگردان روس که در دههٔ چهل در پاریس دوروبر او می‌چرخید ولی‌ معلوم شد که مقاصدش چندان جدی نبوده است، به‌تلخی‌ یاد می‌‌کرد. اما آننکوف با آن که به مارکس وفادار نماند، وفاداری به هم‌میهنان خودش، بلینسکی و تورگنیف و هرتسن، را تا پایان عمر ادامه داد. و جالبترین نوشته‌های او مطالبی است که دربارهٔ این‌ها نوشته است.

«یک دههٔ ممتاز» توصیفی است به قلم آننکوف از زندگی برخی‌ از نخستین اعضای - پایه‌گذاران اصلی‌ - جامعهٔ روشنفکران روس، میان سال‌های ۱۸۳۸ و ۱۸۴۸ - زمانی‌ که همهٔ آن‌ها جوان بودند و برخی‌ هنوز به دانشگاه می‌رفتند و برخی‌ تازه از دانشگاه بیرون آمده بودند. جالب بودن این موضوع تنها از لحاظ ادبی‌ و روانی‌ نیست، زیرا که این روشنفکران نسل اول در روسیه چیزی را پدید آوردند که مقدر بود عواقب سیاسی و اجتماعی فراوانی‌ در سراسر جهان داشته باشد. به نظر من باید گفت بزرگترین نتیجهٔ مشخص این جنبش خود انقلاب روسیه بود. این روشنفکران شورشی روس بنیان‌گذاران کیفیت معنوی گفتار و کرداری بودند که تا پایان قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم ادامه یافت و به نقطهٔ اوج ۱۹۱۷ رسید.

درست است که انقلاب روسیه (که هیچ رویدادی، حتی انقلاب کبیر فرانسه، در قرن پیش از آن به آن اندازه مورد بحث و تفکر قرار نگرفته بود) مسیر‌هائی را که بیشتر این نویسندگان پیش‌بینی‌ می‌‌کردند نپیمود. اما، به رغم آن‌هائی‌ که میخواهند اهمیت فعالیت‌های نویسندگانی چون تولستوی و کارل مارکس را ناچیز بشمارند، اندیشه‌های کلی‌ در جریان حوادث تاثیر فراوان دارند. نازی‌ها ظاهراً به این نکته پی‌ برده بودند، زیرا در کشورهائی که تصرف می‌‌کردند فورا رهبران روشنفکران را به نام خطرناک‌ترین موانع سر راه خود از بین می‌بردند؛ تا این اندازه، نازی‌ها تاریخ را درست تحلیل کرده بودند. اما دربارهٔ تاثیر اندیشه در زندگانی بشر هر‌چه بیاندیشیم، بیهوده خواهد بود که بخواهیم تاثیر فراوان اندیشه‌ها را - مخصوصا اندیشه‌های فلسفی‌ را - در آنچه بعدها روی داد انکار کنیم. اگر آن گونه جهان‌بینی‌ که، مثلا، فلسفهٔ هگل - که در آن ایام رونق داشت - میتواند هم علت و هم عارضه آن به‌شمار آید وجود نمی‌‌داشت، مقدار زیادی از آنچه روی داد شاید یا اصلا روی نمی‌‌داد یا به نحوه دیگری روی می‌‌داد. بنابر‌این اهمیت عمدهٔ این نویسندگان و متفکران، از لحاظ تاریخی‌، در این است که اندیشه‌ها‌یی را به حرکت در آوردند که نه تنها روسیه را زیر و زبر کرد بلکه تاثیرشان از مرزهای روسیه بسیار فراتر رفت.

البته دلایل خاص‌تری هم برای شهرت این مردان وجود دارد. اگر آن محیط خاصی‌ که این مردان پدید آوردند و پرورش دادند وجود نمی‌‌داشت، مشکل بتوان تصور کرد که ادبیات روسی در میانهٔ قرن، و مخصوصا رومان‌های بزرگ روسی، می‌توانست به وجود بیاید. در آثار تورگنیف، تولستوی، گونچاروف، داستایوسکی، و داستان‌نویسان کوچک‌تر نیز احساس خاص زمان آن‌ها و فلان یا بهمان محیط خاص اجتماعی و تاریخی‌ و محتوای عقیدتی‌ آن چنان نفوذ کرده است که حتی در رومان‌های "اجتماعی" غرب کمتر دیده می‌‌شود. این مطلبی است که بعدا به آن باز‌می‌گردم.

نکتهٔ آخر این که این مردان انتقاد اجتماعی را پدید آوردند. شاید این ادّعا زیاد جسورانه یا حتی یاوه به نظر بیاید؛ ولی‌ منظور من از انتقاد اجتماعی توسل جستن به آن معیار داوری نیست که برحسب آن‌ها ادبیات و هنر در درجه اول غرض آموزشی دارند یا باید داشته باشند؛ هچنین آن نوع انتقاد را نمی‌‌گویم که منتقدان رومانتیک مخصوصا در آلمان پدید آوردند و در آن قهرمانان یا بدکاران داستان‌ها سنخ‌های اصیل بشریت شناخته می‌‌شوند و به این اعتبار مورد بر‌رسی‌ قرار می‌‌گیرند؛ و باز منظورم آن روش انتقادی نیست که فرانسویان مخصوصا در آن مهارت فراوان نشان داده‌اند و عبارت است از کوشش برای باز‌سازی فراگرد افرینش هنری، آن هم بیشتر از طریق تحلیل محیط اجتماعی و معنوی و روانی‌ و منشأ و موقعیت اقتصادی هنرمند به جای تحلیل شیوه‌های هنری خالص او یا صفات و کیفیات خاص اثر هنری؛ هرچند که روشنفکران روسی کم‌و‌بیش به همهٔ این کارها هم پرداخته‌ا‌ند.

انتقاد اجتماعی به این معنی‌ البته پیش از آن‌ها هم سابقه‌ داشت، و منتقدان غرب به صورتی‌ بسیار حرفه ئی‌تر و با دقت و عمق بیشتر این کار را انجام می‌‌دادند. منظورم از انتقاد اجتماعی آن شیوه ئی است که در حقیقت به دست بلینسکی منتقد روس پدید آمد. - شیوه‌یی که در آن خط میان زندگی‌ و هنر به عمد زیاد روشن کشیده نمی‌شود؛ ستایش و سرزنش، محبت و نفرت، تمجید و تحقیر، آزادانه بیان می‌‌شود - هم برای صورت‌های هنری اثر، و هم برای آدم‌هایی‌ که در اثر تصویر شده‌اند؛ هم برای سجایای شخصی‌ نویسنده، و هم برای مضامین نوشتهٔ او؛ و معیار‌هایی‌ که در این گونه برداشت‌ها وجود دارد، با صراحت یا به طور تلویحی، عین‌‌ همان معیار‌هایی‌ که در توصیف آدم‌های واقعی‌ در زندگی‌ روزانه و داوری کردن در حق آن‌ها به کار می‌‌رود.

این نوع انتقاد البته خود مورد انتقاد فراوان قرار گرفته است. به آن اتهام زده‌اند که هنر را به جای زندگی‌ می‌گیرد و بدین ترتیب از خلوص هنر می‌کاهد. این منتقدان روسی چه زندگی‌ را به جای هنر گرفته باشند چه نگرفته باشند، آنچه مسلم است برداشت تازه‌یی از داستان‌نویسی پدید آوردند که از جهان‌بینی‌ خاص آن‌ها سرچشمه می‌‌گرفت. این جهان‌بینی‌ بعدا به عنوان جهان‌بینی‌ خاص جامعهٔ روشنفکران روس شناخته شد. - و رادیکال‌های جوان دههٔ ۱۸۳۸ - ۴۸، یعنی‌ بلینسکی، تورگنیف، باکونین، و هرتسن، که آننکوف با عشق فراوان آن‌ها را در کتابش توصیف می‌‌کند، بنیان گذاران حقیقی‌ این جامعه بودند. کلمهٔ «اینتلی گنتسیا» (intelligentsia = جامعهٔ روشنفکران) یک کلمهٔ روسی است که در قرن نوزدهم ساخته شد و اکنون در همهٔ زبان‌های اروپایی به کار می‌‌رود. خود پدیده روشنفکران، با عواقب تاریخی‌ و ادبی‌ و انقلابی‌اش، به گمان من بزرگ‌ترین سهمی است که سرزمین روسیه در تحولات اجتماعی جهان داشته است.

مفهوم «جامعهٔ روشنفکران» را نباید با افراد روشنفکر (intellectuals) اشتباه کرد. اعضای این جمع به دلیلی‌ بیش از علاقهٔ خشک و خالی‌ به اندیشه‌ها خود را وابسته به یکدیگر می‌دانستند؛ این‌ها خود را یک فرقه مومن و معتقد، چیزی شبیه به یک جامعهٔ روحانیت غیر دینی، می‌انگاشتند؛ و هدفشان ترویج یک برداشت خاص از زندگی‌ یا تبلیغ یک نوع مذهب بود، از لحاظ تاریخی‌ پدید آمدن این روشنفکران نیازمند مختصری توضیح است.


۲

غالب تاریخ‌نویسان روس با این نظر موافقند که شکاف اجتماعی بزرگ میان گروه درس خواندگان و «تودهٔ سیاه» مردم در تاریخ روسیه ناشی‌ از زخمی بود که پطر کبیر بر پیکر جامعهٔ روسیه زد. پطر بر اثر شوقی که برای اصلاحات داشت جوانان برگزیده‌یی را به مغرب زمین فرستاد و هنگامی که این جوانان زبان‌های غربی را فرا‌گرفتند و با هنر‌ها و مهارت‌هایی‌ که از انقلاب صنعتی قرن هفدهم برخواسته بود اشنا شدند، آن‌ها را به روسیه باز‌گرداندند تا رهبران آن نظام اجتماعی نوی باشند که پطر با بیرحمی و شتاب بر سرزمین فئودالی خود تحمیل کرده بود. به این ترتیب پطر طبقه کوچکی از «مردان نو» پدید آورد که نیمه روسی و نیمه خارجی‌ بودند. - در روسیه به دنیا آمده بودند ولی‌ در خارج درس خوانده بودند. این مردان در طول زمان هیئت حاکمهٔ کوچکی از مدیران و دیوانیان دولتی پدید آوردند که بالای سر مردم قرار داشتند و دیگر در فرهنگ قرون وسطایی آن‌ها سهیم نبودند؛ برای همیشه از آن‌ها بریده بودند. ادارهٔ امور این ملت بزرگ و نافرمان رفته رفته دشوار و دشوار‌تر شد. و شرایط اجتماعی و اقتصادی در روسیه از غرب - که در حال پیشرفت بود - بیشتر و بیشتر فاصله گرفت. هرچه این شکاف بارز‌تر می‌‌شد، طبقه حاکم ناچار بر تودهٔ مردم بیش‌تر و بیش‌تر فشار می‌آورد. به این ترتیب گروه کوچک فرمانفرمایان از تودهٔ عظیم فرمانبردارن دور‌تر و دور‌تر افتاد.

در قرن هجدهم و آغاز قرن نوزدهم، حکومت در روسیه‌گاه فشار می‌‌آورد و‌گاه آزادی می‌‌داد. چنین بود که وقتی‌ کا‌ترین کبیر احساس کرد که سنگینی‌ یوغ دارد از اندازه می‌‌گذرد، یا ظاهراً کار‌ها بیش از حد وحشیانه شده، شدت استبداد ستمگرنه را اندکی‌ تخفیف داد. و تحسین ولتر و گریم را بر انگیخت. اما همین که به نظر آمد این کار به جنب‌و‌جوش زیادی در داخل انجامیده و اعتراضات بالا گرفته است و عدهٔ زیادی از درس خواندگان دارند اوضاع روسیه را با غرب مقایسه می‌‌کنند، کا‌ترین فورا بوی خطر را شنید؛ سرانجام انقلاب فرانسه او را به وحشت انداخت، و او دوباره سرپوش را بر جای خود گذشت. رژیم روسیه بار دیگر سختگیر و ستمگر شد.

در دورهٔ حکومت الکساندر اول اوضاع چندان فرقی‌ نکرد. اکثریت عظیم مردم روسیه هنوز در تاریکی‌ فئودالی می‌‌زیستند، و روحانیت ضعیف و روی هم رفته بیدانش روسیه نفوذ معنوی مختصری در آن‌ها داشت، و لشکر بزرگی‌ از دیوانیان دولتخواه، که‌گاه پر بیکاره هم نبودند، بر تودهٔ روستائیان که روز به روز نافرمان‌تر می‌‌شدند فشار می‌‌آوردند. میان ستمگران و ستمکشان یک طبقه درس خواندهٔ کوچک هم وجود داشت، که بیشترشان با زبان فرانسه آشنا بودند و از شکاف عظیم میان زندگی‌ چنان که می‌‌توانست باشد و زندگی‌ چنان که بود - در غرب و در روسیه - آگاهی‌ داشتند.

این‌ها غالباً مردانی بودند که فرق میان داد و ستم، تمدن و توحش را خوب می‌‌فهمیدند. ولی‌ این را هم می‌‌دانستند که دگرگون ساختن اوضاع بسیار دشوار است و خودشان هم با رژیم موجود بستگی دارند، و اصلاحات ممکن است تمام ساختمان جامعه را بر سرشان خراب کند. بسیاری از آن‌ها یا به نوعی بدبینی و بی‌ عقیدگی راحت و آسودهٔ ولتروار رسیده بودند، و هم به اصول آزادی ارادت داشتند و هم رعیت‌های‌شان را شلاق می‌‌زدند، یا دربارهٔ نوعی نومیدی شریف و بیهوده داد سخن می‌‌دادند.

این وضع با حملهٔ ناپلئون، که روسیه را به مرکز اروپا کشاند، دیگرگون شد. یک شبه، روسیه به یکی‌ از قدرت‌های بزرگ غالب اروپا تبدیل شد، آن هم قدرتی‌ آگاه از نیروی درهم شکنندهٔ خویش و مسلط بر صحنهٔ سیاست، که اروپائیان وجودش را با بی میلی و وحشت می‌‌پذیرفتند؛ نه به عنوان مساوی، بلکه به عنوان حریفی که زورش بر آن‌ها می‌ چربید.

پیروزی بر ناپلئون و لشکرکشی به پاریس رویداد‌هایی‌ است که در تاریخ اندیشه‌های روسیه اهمیتشان با اصلاحات پطر برابری می‌‌کند. این رویداد‌ها روسیه را از وحدت ملی‌ خود آگاه ساخت و او را بر این داشت که خود را ملتی بداند که به نام یکی‌ از ملل بزرگ اروپا شناخته شده است، نه همچون جماعت منفوری از وحشیان که پشت دیوار چین در گند خود غوطه‌وراند و غرق در تاریکی‌ قرون وسطایی با تردید و ناشیگری ادای خارجیان را در‌می‌ آورند. به علاوه، چون جنگ دراز‌مدت با ناپلئون شور میهن‌پرستی‌ گسترده و پاینده‌یی پدید آورده بود، و بر اثر مشارکت عموم مردم در یک آرمان مشترک حس برابری میان فرقه‌های گوناگون افزایش یافته بود، عده‌ای از جوانان آرمان‌پرست میان خودشان و ملتشان رفته‌رفته رابطه‌یی احساس کردند که درس و دانش به تنهایی‌ نمی‌‌توانست در آن‌ها برانگیزد. رشد ملت‌پرستی‌ و میهن‌دوستی‌ ناچار احساس مسئولیت در برابر بی‌ سروسامانی و فقر و فلاکت و بی‌ کفایتی و ستمگری و بی‌ نظمی روسیه را نیز در پی‌ داشت. این عذاب وجدان عمومی‌ حتی بی‌احساسترین و کم ادراک‌ترین و سنگدل‌ترین و بی‌ تمدن‌ترین اعضای هیئت حاکمهٔ روسیه را نیز در بر گرفت.

۳

عوامل دیگری هم بود که این احساس گناه عمومی‌ را دامن می‌‌زد. یکی‌ از این‌ها مسلما تصادف همزمان افتادن جنبش رومانتیک در آلمان و آمدن روسیه به اروپا بود. (گفتم تصادف، چون این چیزی جز تصادف نبود.) یکی‌ از عمده‌ترین عقاید رومانتیک‌ها این است که در جهان هر چیزی به آن دلیل به صورتی‌ و در زمانی‌ و در جایی‌ که می‌‌بینیم واقع می‌‌شود که جزئی از یک غرض واحد کلی‌ است. (و این عقیده از خویشان آن نظریاتی است که می‌‌گویند تاریخ مطابق قوانین یا طرح‌های قابل اکتشاف پیش می‌‌رود، و هر ملتی «اندام زنده» [«اورگانیسم»] جداگانه‌یی است و به صورت «انداموار» «تکامل» می‌‌یابد، و مجموعه‌یی از آحاد نیست که به صورت مکانیکی یا بی‌ ترتیب حرکت کند.) رومانتیسم مشوق این اندیشه است که نه تنها افراد بلکه گروه‌ها نیز، و نه تنها گروه‌ها بلکه نهاد‌ها نیز - مانند دولت‌ها، کلیسا‌ها، سازمان‌های حرفه‌یی، انجمن‌ها، که ظاهراً برای مقاصد معین و غالباً بهره‌جویانه تشکیل می‌‌شوند، - دارای «روحی‌» می‌‌شوند که ممکن است خودشان از آن آگاه نباشند، و آگاه شدن از آن در حقیقت‌‌ همان فراگرد «روشن شدن» است.

این نظریه می‌‌گوید هر فرد انسانی‌ یا هر کشور و‌ نژاد و نهادی دارای غرضی یگانه و فردی و درونی‌ است که خود در غرض وسیع‌تر همهٔ موجودات یک عنصر «اندموار» را تشکیل می‌‌دهد، و فرد با آگاه شدن از آن غرض در حرکت به سو‌ی روشنی و آزادی شرکت می‌‌کند. این روایت دنیوی (غیر دینی) از یک عقیده دینی کهن، ذهن جوانان روس را سخت تحت تاثیر قرار داد. این نظریه را جوانان به دو علت با آمادگی کامل گوش کردند - یکی‌ مادّی و دیگری معنوی.

علت مادّی این بود که دولت حاضر نبود به مردم خود اجازه بدهد که به فرانسه سفر کنند. زیرا، مخصوصا پس از ۱۸۳۰، فرانسه را کشوری می‌‌دانستند دچار بیماری مزمن انقلاب و مستعد شورش و قیام مداوم و خونریزی و قهر و آشوب. بر عکس، آلمان در زیر پاشنه‌های استبداد بسیار آبرومندی آرمیده بود. بنابر‌این دولت جوانان روسیه را تشویق می‌‌کرد که به دانشگاه‌های آلمان بروند و آنجا راه و رسم مدنیت را یاد بگیرند و، لابد، نوکران وفاداری برای حکومت استبدادی روسیه بار بیایند.

نتیجه درست وارونه بود. در این زمان احساسات پنهان فرانسه دوستی‌ در آلمان چنان شدید بود و خود آلمانی‌های روشن شده چنان به اندیشه‌ها - و در این مورد خاص، اندیشه‌های عصر روشنگری فرانسه - اعتقاد داشتند و در آن‌ها تعصب می‌‌ورزیدند و خود فرانسویان را پشت سر می‌‌گذشتند که جوانان سر به راه روس در آلمان بسیار پیش از ایام آسودهٔ لویی فیلیپ در پاریس آلودهٔ «افکار خطرناک» شدند. دولت نیکلای اول چاله‌یی را که می‌‌بایست در آن بیفتد، پیش پای خود نمی‌‌دید.

اگر این علت اول پدیدار شدن جوش و جنبش رومانتیک در روسیه بود، علت دوم را باید نتیجهٔ مستقیم آن به شمار آورد. جوانان روس که به آلمان رفته بودند یا کتاب‌های آلمانی‌ می‌‌خواندند، گرفتار این اندیشهٔ ساده شدند که، چنان که کاتولیک‌های فرانسه و ناسیونالیست‌های آلمان سخت اعتقاد داشتند، انقلاب فرانسه و انحطاط پس از آن بلا‌هایی‌ بودند که همچون جزای‌‌ رها کردن ایمان دیرینه بر سر مردم نازل شدند، و روس‌ها مسلما از این عیب‌ها بری هستند. زیرا دربارهٔ روس‌ها هر حرفی‌ بتوان زد این‌قدر هست که تا به حال انقلاب به سراغ‌شان نیامده است. تاریخ‌نویسان رومانتیک آلمان مخصوصا در تبلیغ این نظر اصرار داشتند که اگر مغرب زمین به علت شکاکیت و عقلانیت و ماده‌پرستی‌ و‌‌ رها کردن سنت معنوی خود دارد سقوط می‌‌کند، پس آلمانی‌ها را، که دچار این سرنوشت اندوه‌بار نشده‌اند، باید ملت جوان و تازه‌نفسی دانست که به آداب و رسوم روم منحط آلوده نشده است - ملتی که در حقیقت وحشی است، اما سرشار از نیرویی خشن است و دارد میراثی را که فرانسویان ناتوان از دست می‌‌نهاد به دست می‌‌گیرد.

روس‌ها این استدلال را فقط یک قدم پیش‌تر بردند و چنین گفتند که اگر جوانی و وحشی بودن و نداشتن تربیت ملاک آیندهٔ درخشان باشد، پس امیدواری آن‌ها از آلمانی‌ها هم بیشتر خواهد بود. در نتیجه سخن‌سرایی‌های رومانتیک و بی‌حساب آلمانی‌ها دربارهٔ نیروهای ذخیره شدهٔ آلمان و زبان زندهٔ آلمانی‌ و پاکی‌ و صافی‌ آن، ملت جوان و تازه نفس آلمان در مقابل ملت‌های «آلوده» و لاتینی شده و منحط غرب، در روسیه با شور‌و‌شوق قابل فهمی‌ رو‌به‌رو شد. به علاوه، این سخنان یک موج آرمان‌پرستی‌ اجتماعی را در روسیه برانگیخت که از اوایل دههٔ بیست قرن نوزدهم تا اواسط دههٔ چهل رفته‌رفته همهٔ طبقات را در برگرفت. وظیفهٔ واقعی‌ هر فردی این بود که خود را وقف آرمانی کند که «جوهر» ش برای آن ساخته شده است. اما این آرمان (بر‌خلاف آنچه ماتریالیست‌های قرن هجدهم فرانسه می‌‌گفتند) نمی‌‌توانست نوعی عقلانیت علمی‌ باشد، زیرا می‌‌گفتند این تصور که زندگی‌ تابع قوانین مکانیکی است، اشتباهی‌ بیش نیست. و اشتباه بد‌تر این است که تصور کنیم می‌‌توان یک قانون علمی‌ را، که از مطالعهٔ ماده‌ بیجان گرفته شده است، برای حکومت عقلانی بر افراد بشر و سامان دادن به زندگی‌ آن‌ها در سراسر جهان به کار برد. وظیفهٔ انسان چیز دیگری است - این است که بافت و «حالت» و اصل زندگی‌ همهٔ موجودات را درک کند، در روح جهان نفوذ کند (که مفهومی‌ است دینی و عرفانی، که پیروان شلینگ و هگل آن را در اصطلاحات عقلانی پیچیده‌اند)، طرح نهایی‌ و «درونی‌» جهان را دریابد، جای خود را در این طرح بشناسد، و بر اساس آن رفتار کند.

وظیفهٔ فیلسوف این است که حرکت تاریخ را تشخیص دهد، یا حرکت آن چیزی را که به زبان مرموز «مثال» می‌‌نامیدند، و این را روشن کند که «مثال» نوع بشر را به کجا دارد می‌‌برد. تاریخ رود پهناوری است، اما جهت آن را فقط کسانی‌ می‌‌توانند تشخیص دهند که استعداد سیر و سلوک درونی‌ خاصی‌ داشته باشند. هر قدر هم این جهان بیرونی را مشاهده کنیم نخواهیم فهمید که این جریان درونی‌ و زیرزمینی متوجه کدام جهت است. کشف آن به معنای پیوستن به آن است؛ تکامل نفس هر فرد به عنوان موجود عقلانی (یا ناطق) و تکامل جامعه بستگی دارد به تشخیص صحیح جهت معنوی یا طریق زندگی‌ است؛ متفکران کاتولیک آن را با زندگی‌ کلیسای مسیحی‌ یکی‌ می‌‌دانستند. فیخته به زبان مبهم و سپس هگل به صراحت گفتند که این چیز‌‌ همان دولت است.

مفهوم روش «اندموار» («اورگانیک») تماماً فریاد می‌‌زد که ابزار مورد علاقهٔ قرن هیجدهم -تجزیهٔ شیمیایی مواد به اجزای متشکله، به ذرات نهایی‌ و تجزیه‌ناپذیر، خواه ذرات مادهٔ بیجان و خواه ذرات نهادهای اجتماعی - برای فهم و درک هیچ چیزی کافی‌ نیست. اصطلاح مهم و تازهٔ آن دوره، «رشد» بود - و تازگی‌اش در این بود که آن را بیرون از مرزهای زیست‌شناسی‌ علمی‌ به کار می‌‌بردند؛ و برای فهمیدن اینکه رشد چیست، انسان می‌‌بایست حس درونی‌ خاص داشته باشد که بتواند جهان ناپیدا را درک کند؛ می‌‌بایست قوهٔ کشف و شهودی داشته باشد که بتواند آن اصلی‌ را دریابد که به موجب آن هر چیزی به شکلی‌ که می‌‌بینیم رشد می‌‌کند؛ و رشد متوالی‌ اجزای «مرده» نیست، بلکه فراگرد حیاتی مرموزی است که دیدن آن نیازمند نوعی بینش شبه عرفانی است؛ نوعی حس برای درک جریان زندگی‌؛ برای درک نیروهای تاریخ؛ برای درک اصولی که در طبیعت، در هنر، در روابط شخصی‌ عمل می‌‌کنند؛ برای درک روح آفریننده‌یی که علم تجربی‌ از آن بی‌خبر است و نمی‌‌توندجوهر آن را دریابد.

۴

این روح رومانتیسم سیاسی است. از یورک گرفته تا عصر خود ما، و ریشهٔ براهین خشمالودی است که برضد اصلاح‌طلبی لیبرال و هر نوع کوشش برای درمان دردهای اجتماعی از راه‌های عقلانی اقامه می‌‌کنند، به این عنوان که این کوشش‌ها ناشی‌ از جهان‌بینی‌ «مکانیکی» است، و ناشی‌ از کج فهمیدن ماهیت جامعه و چگونگی‌ تکامل آن. برنامه‌های نویسندگان فرانسوی دائره‌المعارف یا پیروان لسینگ (Lessing) در آلمان را محکوم می‌‌کردند و آن‌ها را تلاش‌هایی‌ می‌‌دانستند یاوه و زورکی برای گرداندن جامعه همچون مجموعه‌یی از اجزای بیجان، همچون ماشین، و حال آنکه جامعه موجودی است زنده و تپنده.

روس‌ها برای این گونه تبلیغات آمادگی فراوانی‌ داشتند، زیرا که آن‌ها را در عین حال هم در جهت ارتجاع و هم در جهت پیشرفت می‌‌کشید. می‌‌توانستند باور کنند که زندگی‌ رودخانه‌یی است که تلاش برای ایستادگی در برابرش یا تغییر دادن مسیرش بیهوده و خطرناک است، و تنها کاری که با آن می‌‌توان کرد این است که انسان هویت انسانی‌ خود را با آن در‌آمیزد - به نظر هگل با فعالیت استدلالی و منطقی‌ و عقلانی «روح»؛ و به نظر شلینگ به طور شهودی و ذوقی، با نوعی الهام که عمق آن معیار نبوغ انسانی‌ است، که اساطیر و ادیان و هنر و علم از آن سرچشمه می‌‌گیرند. این جنبه دارای جهت ارتجاعی بود و مستلزم کنار گذاشتن هر آن‌چه تحلیلی و عقلانی و تجربی‌ است، و هر آن‌چه بر اساس آزمایش و علوم طبیعی استوار است. از طرف دیگر، می‌‌توانستند بگویند که ما تلاش و تقلای جهان نوی را که می‌‌خواهد متولّد شود، از درون زمین احساس می‌‌کنیم. احساس می‌‌کردند - می‌‌دانستند - که پوستهٔ نهاد‌های کهن زیر فشار‌های درونی‌ «روح» تاریخ در حل ترکیدن است. هرکه این را حقیقتاً باور داشت، اگر به دلیل به دلیل عقل پای‌بند بود، آماده بود که مخاطرات پیوستن به یک جریان انقلابی را به جان خرد، زیرا که اگر نمی‌‌پیوست آن جریان او را از میان می‌‌برد. می‌‌پنداشتند که در جهان همه‌چیز در حل پیشرفت است، همه‌چیز حرکت می‌‌کند؛ و اگر آینده از متلاشی شدن و منفجر شدن جهان امروز و در‌آمدن آن به صورتی‌ دیگر است، پس ابلهانه خواهد بود که با این حرکت همراه نشویم و این فراگرد ناگزیر را نپذیریم.

رومانتیسم آلمانی، مخصوصا مکتب هگل، در این مسئله دچار اختلاف بود؛ در آلمان، در هر دو جهت جنبش‌هایی‌ وجود داشت، و در روسیه نیز که در حقیقت تابع اندیشه‌های دانشگاهی آلمان محسوب می‌‌شد، دنبالهٔ این جنبش‌ها به چشم می‌‌خورد. اما در غرب این گونه اندیشه‌ها از سال‌ها پیش رواج داشتند؛ نظر‌یات و عقاید فلسفی‌ و اجتماعی و دینی و سیاسی دست کم از زمان رو‌نسانس در اشکال بسیار متنوع با هم برخورد می‌‌کردند و یک فراگرد کلی‌ فعالیت بسیار غنی را پدید می‌‌آوردند که در آن هیچ اندیشه یا عقیده‌یی نمی‌‌توانست برتری بی‌ چون و چرای خود را نگاه دارد، وحال آنکه در روسیه چنین نبود.

یکی‌ از تفاوت‌های بزرگ قلمروهای کلیساهای شرق و غرب در این بود که کلیسای شرق رو‌نسانس و رفورمی به خود ندیده بود. مردم بالکان می‌‌توانستند هجوم ترک‌ها را دلیل واپس‌ماندگی خود بدانند؛ اما در روسیه هم وضع بهتر از بالکان نبود؛ در روسیه طبقهٔ درس‌خواندهٔ گسترش‌یابنده‌ای وجود نداشت که با یک سلسله پله‌های اجتماعی و فکری روشن‌ترین و تاریک‌ترین قشر‌ها را به هم وصل کند. شکاف میان روستائیان بیسواد و کسانی‌ که سواد خواندن و نوشتن داشتند در روسیه از هر کشور اروپائی دیگری وسیع‌تر بود - هر‌چند روسیه را در آن زمان نمی‌‌شد یک کشور کاملا اروپایی به شمار آورد.

به این ترتیب تعداد و تنوع اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی که در تالارهای سن‌پطرزبورگ و مسکو به گوش می‌‌خورد هیچ تناسبی با جوش و جلای فکری پاریس و برلین نداشت. پاریس البته کعبهٔ فرهنگی‌ زمانه بود، اما برلین هم، با وجود سانسور شدید دولت پروس، از لحاظ مناظرت و مناقشات فکری و دینی و هنری دست کمی‌ از پاریس نداشت.

بنابر‌این باید در روسیه وضعی را تصور کنیم که سه عامل عمده بر آن حاکم بودند؛ یک حکومت ستمگر بیروح و بیشعور که کار اصلی‌اش سرکوبی مردم و جلوگیری از دگرگونی بود، زیرا که هر دگرگونی ممکن بود دگرگونی دیگری را در پی‌ داشته باشد؛ هرچند اعضای هوشمند‌تر این حکومت به طور مبهم این نکته را دریافته بودند که اصلاحات -آن هم اصلاحات اساسی‌، مثلا در مورد نظام «سرف» داری یا نظام دادگستری و آموزش - هم مطلوب است و هم ناگزیر. عامل دوم وضع توده‌های وسیع مردم روسیه بود؛ روستائیان ستمکش و تنگدست و شوربخت و ترشرویی که از درد می‌‌نالیدند ولی‌ توان و سازمان آن را نداشتند که به دفاع از خود برخیزند. میان این دو عامل، طبقه کوچک درس‌خواندگان هم وجود داشت که عمیقا، و‌گاه با غیض، تحت تاثیر اندیشه‌های غربی قرار گرفته بودند و از دیدن اروپا و جنبش اجتماعی و فکری بزرگی‌ که در اکنون فرهنگی‌ آن جریان داشت دچار خلجان ذهن شده بودند.